Do Sławoja Żiżka mam stosunek dialektyczny, jak wypada wobec heglisty. Z jednej strony go kocham, bo podtrzymuje nadzieję, że można być filozofem konsekwentnie lewicowym, ale bez popadania w wybielanie Lenina. Przeżyłem mnóstwo rozczarowań niejednym Chomskym. Z drugiej jednak, czasami gada straszne głupoty. Ze względu na punkt 1, jestem skłonny wybaczać. Parafrazując „Blade Runnera” – „but then again, who doesn’t”.

Przeczytałem ci ja jego niedawną xięgę, „Freedom: A Disease Without Cure”. Jest to esej na temat wolności. Próbując streścić zasadniczą tezę (choć jak wiadomo hegliści celowo piszą tak mętnie, by to uniemożliwić): Żiżek twierdzi, że jedyny sposób na uwolnienie się z dialektyki „pana i niewolnika” to nauczyć się być panem.

To niegłupia intuicja, jakoś zbiegająca się nawet z petersonowym „posprzątaj pokój zanim zaczniesz urządzać świat”. Idol prawicy wyciągnął z tego jednak wnioski idiotyczne w teorii i samobójcze w praktyce – jego własna filozofia uczyniła go ćpunem w delirce. Bo w tym cały ambaras, że jak ktoś się czuje bezkarnym homarem alfa, traci hamulce trzymające w ryzach szarego Kowalskiego („żona odejdzie, wywalą cię z roboty, stracisz prawo jazdy…”).

Książkę czyta się fajnie, bo Żiżek po swojemu Althussera miesza z filmami kung-fu, a do tego opowiada anegdoty jak w przesiąkniętej homofobią jugosłowiańskiej armii najpopularniejszym dowcipem było wsunięcie palca koledze między pośladki. Jest to więc miłe divertimento w sam raz na rozpoczynający się sezon plażowy.

Zauważyłbym jednak, że celniej od Żiżka tę samą myśl wyłożył mezoamerykański myśliciel Ritchie Valens. Podług niego żeby tańczyć bambę („para bailar la bamba”), trzeba się nią stać (jakie to heglowskie!). A osiągamy to powtarzając sobie dialektycznie „yo no soy marinero, soy capitan”.

Przejdę już może do wspomnianych bzdur, bo wszyscy na to czekają. Otóż Żiżek dialektykę wolności buduje na tym, że nauka (rzekomo) zakwestionowała pojęcie wolnej woli, a wszak Metoda Naukowa się do niej odwołuje. Naukowcy (rzekomo) mówią „z własnej woli daj się przekonać że nie masz wolnej woli”.

Ta „nauka” to kwantowy superdeterminizm i genetyka. Teza Żiżka wydaje mi się bzdurą (rzekłbym nawet, typowo humanistyczną bzdurą). Nie jestem oczywiście naukowcem, ale z obu tych przedmiotów zdawałem kiedyś egzaminy u naukowców jako-tako światowej klasy, więc mam papiery dowodzące, że coś z tych kwantów i genów zrozumiałem.

Przede wszystkim superdeterminizm nie jest czymś, co mechanika kwantowa „udowodniła”, tylko hipotezą pomocniczą przyjętą w modelu. Ja zawsze to mówię ciągiem, Hipoteza Superdeterminizmu, jakby to było imię i nazwisko („dla przyjaciół Hipcio”). Moim zdaniem, Żiżek usłyszał „rozważmy przypadek idealnie sferycznej krowy” i zrozumiał „naukowcy twierdzą że krowy są sferyczne”.

Z genami przywalił jeszcze bardziej. Biologia molekularna jest pełna procesów indeterministycznych i chaotycznych, od tautomerii po dyfuzję i osmozę.

Jeszcze zanim to zdążyli skomplikować kwantowcy, już w XIX wieku fizykochemicy rozumieli, że owszem, da się policzyć, ile molekuł przejdzie przez membranę – ale nie wiadomo które. Tymczasem nasze procesy myślowe działają właśnie na zasadzie „stochastycznego przejścia kationu przez ucho igielne”. Rozumowanie typu „miał geny mordercy więc to nie jego wina że zabił” nie jest uproszczeniem tylko wypaczeniem.

Podobnie wyobrażanie sobie DNA jako programu komputerowego jest kuszące, ale mylące. Odczytywanie i egzekucja kodu bardziej przypomina przepisywanie fragmentów książki trzęsącą ręką i wkładanie ich do butelki w nadziei, że dopłynie do adresata. Tak mi to opisano 35 lat temu i mam wrażenie, że od tego czasu zrobiło się to tylko jeszcze bardziej skomplikowane (np. dziś wiadomo, że ta drżąca ręka nie tylko przepisuje kod, ale i zamazuje fragmenty markerem).

Stąd najczęściej dziś zakłamywany motyw „genetycznej płci”. W tej butelce może płynąć komunikat „na mocy genu SRY domagam się największego penisa we wsi”. Ale butelka gdzieś się zawieruszy albo adresat nie odczyta gryzmołów i wyjdzie nam równie piękna wagina.

Gdybym był wierzący, widziałbym w tym Zamiar Stwórcy. Wiedział, że my kiedyś zyskamy moc imitowania jego dzieła, więc umieścił w nim zaimplementowaną hardwarowo tru-randomowość. A my, jak wie każdy gracz, ledwie dajemy radę z softwarową pseudolosowością.

Jako niewierzący powiem po prostu, że od zarania życia, jego podstawową strategią przetrwania jest nieprzewidywalność. Dziedziczymy ją po jednokomórkowych przodkach. Bóg stworzył dynamiczną tęczę, diabeł kusi nas jej czarno białą statyczną karykaturą. Uwiodła Żiżka, bo heglista reaguje na binarne determinizmy jak kot na kocimiętkę.

Gdy sprawdzić źródła jego wyobrażenia genów i kwantów okazuje się, że to nie podręczniki tylko popularnonaukowe podkasty. Na przykład Hosenfelder, która owszem, napisała fajną książkę – ale inaczej się tworzy książkę, a inaczej kątęt na sosziale. Niby oczywiste, a jednak nie dla każdego.

Żiżek ma skłonność do słabych źródeł. Sięga dna opisując przykład terroru woke. Oto we Francji na Ecole Normale Superieure rozważają wprowadzenie w akademiku korytarza, na który byłby wstęp wzbroniony dla cis-mężczyzn. Nie wolno im nawet wejść w roli gościa. Nur fur transen und cis-frauen!

Próbowałem wyguglać potwierdzenie, wpisywałem to po angielsku i po francusku. Rien de rien. Jak media mogły to przeoczyć?

Teraz mi wstyd. Taki duży chłopiec, a wierzy filozofom. Żiżek w odsyłaczu powołuje się na… prywatną rozmowę z doktorantem.

Usłyszał plotkę i jej nie zweryfikował. Na tej podstawie wysmażył wywody jak to woke dialektycznie z inkluzywności zamienia się w wykluczenie. I to jest jego JEDYNY przykład! Gdy fakty przeczą plotce, tym gorzej dla faktów.

Jak wielokrotnie pisałem, jestem entuzjastą Cancel Culture, Ideologii Woke i Politycznej Poprawności – z tym zastrzeżeniem, że nie uważam, że te pojęcia opisują realne zjawiska. Prawica straszy produktami własnej imaginacji, lewica śni o bojkocie JK Rowling. W praktyce cancel culture to piękna idea, ale niemożliwa do wprowadzenia.

Żiżek jest przeciw, bo układa mu się to w dialektyczną binarność: chcieli uwolnić, ale zniewalają. Ale przykład woke wyssał z palca jugosłowiańskiego żołnierza, przykładów cancel culture nie przytacza wcale, nawet się bawi w bajki o „profesorze wyrzuconym bo powiedział murzyn”. Nawet nie ma z czym polemizować, wystarczą słowa Najmądrzejszego Z Friedmanów w „Dialogach na cztery nogi”: „Docent, nie teoryzuj”.

Zirytowany tymi przypisami sprawdziłem pozostałe i zauważyłem, że Żiżek często powołuje się na nieweryfikowalne źródła. Albo „prywatna komunikacja”, albo „nieopublikowany manuskrypt”. Z wszystkimi jego przykładami może być jak z tym akademikiem w Paryżu – że nie w Paryżu tylko w Erewaniu…

To o tyle przykre, że dla wielu ludzi Żiżek to jedyny kontakt z marksizmem. To utrwala stereotyp marksizmu jako bajdurzenia o utopijnej przyszłości. Tymczasem najważniejsze teksty Marksa, z „Kapitałem” na czele, bazują na konkrecie. Odsyłacze tam prowadzą do solidnych źródeł, w rodzaju raportów brytyjskich inspektorów fabrycznych.

Żiżek cytuje Lenina i Majakowskiego – obaj używali tej samej metafory, że dialektyka bolszewików „nie pochodzi od Hegla”. „I stąd Stalin”, konkluduje Żiżek.

To prawda, a nawet półprawda. Wymagająca dialektycznego dopełnienia tym, że Marks wyłuskawszy z Hegla racjonalne jądro (jak powiadał Wielki Słownik), bazował na empirii zgodnie z tym, jak wtedy rozumiano Metodę Naukową. „Kapitał” to oparta na twardych danych próba zrozumienia XIX-wiecznego kapitalizmu, nic tam nie ma o władzy rad ani elektryfikacji.

Marksizm jest jak katolicyzm, w którym paruzja jest niejasną metaforą, odsuniętą w czas nieokreślony (a może i w ogóle poza czasem). Leninizm jak sekta apokaliptyczna, w której guru snuje wizje rapture nomenklatury, im bardziej doczesne tym bardziej oderwane od realiów. Tego nie jednak dowie się ktoś, kto zna tylko „Manifest Komunistyczny” i Żiżka na jutubie.

Na rozumienie Hegla ani Marksa nie mam żadnych papierów, na Żiżka zresztą też nie, choć Uważny Czytelnik może zauważyć, że w paru miejscach próbuję tu parodiować jego niepowtarzalny styl. Papiery na chemię też mam już mocno zwietrzałe. Wśród PT Blogobywalców mam takich z mocniejszymi na wszystko powyższe, „pleno titulo” nie jest tu tylko zwrotem grzecznościowym, więc zapraszam do prostowania mych błędów w komciach.

Pisząc o książce O’Briena napisałem (za O’Brienem) że polityka zagraniczna USA to jedna wielka głupota i Obama nie był lepszy od Trumpa. Bardzo się wtedy oburzyła (i prawdopodobnie sfochała) pewna osoba komcionautyczna, której to naruszało religijne uczucia obamolatryczne.

Polityka zagraniczna USA zasługuje na notkę. Będę się tu odwoływać do Licznych Książek Które Czytałem. Bez formalnych przypisów, bo nie pamiętam co czytałem 35 lat temu.

Bodajże w „Cold War America” Wittnera wyczytałem, że praźródłem zła były czystki McCarthy’ego. Ich ubocznym skutkiem było wyrzucanie z dyplomacji ludzi znających obce języki i kultury. Amerykańska dyplomacja oślepła w ich rezultacie, stąd błąd powtarzany od Wietnamu do Iranu. Wciąż pakują się do jakiegoś kraju, o którym nic nie wiedzą. I za każdym razem są tak samo zdumieni, że tu ich nie witali kwiatami, a tam nie obalili reżimu na hopaj-siup.

To ponadpartyjne. Bipartisan tudzież across the aisle. Republikańska dyplomacja to pasmo porażek, ale demokratyczna to stos głupot. Jednako wierzyli w dobre chęci Putina.

Obama w 2009 odziedziczył po Bushu Młodszym i Głupszym politykę zagraniczną w stanie upadku. W 2001 Bush nie wiadomo po jaką cholerę napadł na Afganistan, a w 2003 na Irak. Oficjalnie chodziło o złapanie Bin Ladena tudzież obalenia Saddama. Pierwsze się Bushowi nie udało, drugie częściowo, bo zabrakło pomysłu co dalej. Klasyczne „wygraliśmy pierszą połowę meczu”.

Ameryka (wraz z niefortunnymi sojusznikami) została wciągnięta w bezsensowne „forever wars”. Obama wygrał obiecując, że je zakończy. Wyszło mu to tak jak Trumpowi zakończenie wojny w Ukrainie w 24 godziny.

Tymczasem Putin wykorzystał osłabienie Ameryki do kontrofensywy. Już nie był zapadnikiem, którego udawał na początku stulecia. W 2007 pojawił się na konferencji w Monachium, a w 2008 na szczycie NATO w Bukareszcie.

Z perspektywy czasu to drugie było może nawet ważniejsze. Wystąpienie z Monachium cytowane jest do dzisiaj, bo Putin tam otwarcie zaatakował USA. O tym z 2008 mówi się mniej, ale Putin zachował się bardziej chamsko. Zaproszono go na zakończenie, ale niespodziewanie się pojawił pierwszego dnia żeby ten szczyt rozwalić. To wpierdzielenie się w kaloszach było ważnym sygnałem znamionującym dalsze intencje.

To wszystko jeszcze za Busha. Ale co na to Obama? A Obama na to ładnie wyglądał w garniturze.

Rosji zaproponował niesławny „reset”, który był błędnym odczytaniem sygnałów z 2007-2008. Historia oceni (już ocenia) Obamę jako tego, kto z głupoty sprowokował inwazję na Ukrainę w 2014, niczym Daladier i Chamberlain w 1938.

W sprawie Afganistanu nie szło mu lepiej. Po wyborach okazało się, że sam nie wie co zrobić. Pracował nad rozwiązaniem ze swoimi najlepszymi krawcami aż do czerwca 2011, gdy ogłosił plan. Jaki? Kurczę, sprytny. Wysłać w połowie 2012 dużo wojska (tzw. „surge”), żeby wykończyć wszystkich obrzydliwców.

Patus walący jabola na ławce wymyśliłby lepszy plan od potusa. Byłby dość mądry by nie ogłaszać wrogom: „chłopaki, chcemy do was wysłać za rok od cholery woja, jakbyście chcieli w międzyczasie coś umocnić albo zaminować to spoko, zdążycie.”

Z Iraku wyszedł nawet bez takiego planu, zostawiając bajzel tym gorszy, że w regionie szalało Państwo Islamskie, kolejne nieślubne dziecię USA. Zachęcali do „arabskiej wiosny”, ale zostawiali buntowników na pastwę tyranów, jak teraz w Iranie. W efekcie albo władzę zdobywał ktoś jeszcze gorszy albo ruszała wojna każdego z każdym. Dziękujemy pan Obama.

W Syrii sięgnął dna. W 2012 Obama wyznaczył broń chemiczną jako „czerwoną linię”. Asad przekroczył ją w 2013. A co na to Obama? Nadal ładnie wyglądał w garniturze.

Grozić interwencją i nie zrobić nic – to jest ten sam poziom głupoty, co ultimatumy Trumpa. „48 godzin! Dwa tygodnie! Pięć dni!”. Natomiast oddajmy to kościołowi św. Baracka – rzeczywiście Trump ubiera się gorzej (te krawaty!).

Obama bajzel zastał – i bajzel zostawił. Trump odziedziczył po nim Ruskich w Ukrainie, Amerykanów nadal (!) w Afganistanie, NATO w rozsypce, państwo islamskie w Syrii i Iraku, nie wiadomo co w Libii, Iran z dostępem do Morza Śródziemnego. I Putina w natarciu, rozochoconego „resetem”.

Oczywiście, Trump też spieprzył wszystko czego się dotknął. Ale niestety to nie jest tak, że między nim a Bushem przez osiem lat polityka zagraniczna USA (tylko o tym jest notka, o wewnętrznej proszę dyskutować gdzie indziej) była w rękach ludzi kompetentnych. W amerykańskiej polityce jak ktoś mówi po arabsku, chińsku albo ukraińsku, to utrudnia mu karierę. Jak w thrillerze Michaela Baya, czyni go to podejrzanym („derka derka derk derk”).

Gdy wychodził nowy numer agorowego magazynu „Książki”, jego redaktorzy wrzucali teksty do internetu w krótkich odstępach. Ponoć jak się wrzuci wszystko na raz, spadają zasięgi.

Wywalono ich w trakcie tego procesu, więc najnowszego numeru do dzisiaj nie ma w całości na wyborczej pe el. W tym mojego tekstu o „Porachunkach” Jędrzeja Malko. Trochę szkoda, bo chciałem go podlinkować pisząc o nim na blogu. Może kiedyś wrzucą, ale pewnie mają pilniejsze sprawy na głowie.

Książka jest o pieniądzu w różnych ujęciach (historycznym, politycznym, ekonomicznym). Dla kogoś, kto nie czytał Graebera, niektóre tezy będą rewolucyjne – ale jak ktoś czytał, też się dowiaduje ciekawych rzeczy.

Na początku Malko pisze o oporze, który w ludziach wywołuje wiedza „skąd się biorą pieniądze”. Każdy uważa, że to wie, ale jak się robi szczegółowe badanie typu „czy rząd ma prawo do tego, a bank do tamtego”, większość ludzi udziela błędnych odpowiedzi, w tym: posłowie, którzy teoretycznie o tym decydują.

Wystarczy rzucić zdechłym kotem by trafić w publicystę opinii, który powie coś w stylu „banki udzielają kredytów z tego, co zgromadziły z depozytów”. Albo że zanim ludzkość nie wynalazła pieniędzy, posługiwała się barterem. Takie głupoty znajdziemy niestety nawet w podręcznikach. Książka Malki jest odtrutką, choć oczywiście przeczytają ją nieliczni.

W superskrócie, opowiada jak koncepcja „finansowej alchemii”, czyli kreowania pieniędzy ex nihilo przez banki, rywalizowała przez stulecia z koncepcją „pieniądza kruszcowego”, by z nią ostatecznie wygrać pół wieku temu. To na tyle niedawno, że część z nas była wtedy na świecie. Ja jeszcze gdy jako dziecko pytałem, czemu właściwie waluty dzielą się na peweksowe i niepeweksowe wyjaśniano mi, że te pierwsze mają pokrycie w złocie. Wtedy jeszcze szczątkowo faktycznie je miały.

Pieniądz alchemiczny wymaga zaufania, że bankowe kredyty, w wyniku których powstaje, zostaną kiedyś spłacone. W tyranii z tym krucho, bo tutaj zawsze jest ryzyko, że król może bankierów spalić na stosie. To jest świetny numer na raz, ale potem trzeba pożyczać pieniądze na zaporowych warunkach i dlatego tyranie w końcu upadają.

Stąd widoczna w Europie przez kilkaset lat tendencja faworyzująca ustroje może niekoniecznie zaraz demokratyczne, ale przynajmniej praworządne. W państwie, w którym w teorii król może przegrać proces ze swoim poddanym, finansowa alchemia lepiej działa. Gdy „są jeszcze sędziowie w Berlinie” to i bankierzy tam prosperują.

To tłumaczy koncepcję „końca historii”, którą Fukuyama jak wiadomo zaczerpnął od Hegla. On za ten koniec uważał narodziny nowożytnego państwa pruskiego.

Wielu historycznych progresywistów (w tym Adam Smith i Karol Marks) wierzyło w istnienie jakiejś niewidzialnej ręki, która sprzyja wolności. Marks i Engels próbowali to wyjaśniać „materializmem historycznym”, którego nigdy do końca nie wymyślili, co stawiało pokolenia marksistów w niezręcznej sytuacji konieczności udawania, że się zna dzieło nieznane nawet jego twórcom.

Jeśli ta książka doprowadzi do pojawienia się malkizmu, to w nim ta „niewidzialna ręka” okazuje się kamieniem filozoficznym, za sprawą którego bank może napisać „to jest stówa” na kartce papieru. I staje się stówa. Zimnej wojny nie wygrali więc demokraci, tylko stojący za nimi alchemicy.

Sprawują władzę absolutną. Nawet w Rosji człowiekiem numer dwa od pewnego czasu zdaje się być nie generał, nie czekista tylko finansista pilnujący obszczaka.

Co za tym idzie, alchemicy nie potrzebują już demokratów. Okazali się poputczykami, „użytecznymi idiotami”, „fellow travellerami”, którzy spełnili swoją rolę – i są teraz do odstrzału jak żyrondyści dla jakobinów, sa-mani dla ss-manów albo eserowcy dla bolszewików.

Malko dostarcza nowej odpowiedzi na pytanie o „koniec historii”. Otóż on nadszedł, tylko nie taki jak go sobie Hegel wyobrażał. Prawdziwymi zwycięzcami zimnej wojny nie byli Wałęsa, Reagan ani Wojtyła, tylko Jeffrey Epstein.

Klasa Epsteina jest coraz bogatsza, a reszta populacji Zachodu coraz biedniejsza. Gwałtownie to przyśpieszyło w ciągu ostatnich paru lat, gdy pandemia i wojna nam wszystkim przysparzała biedy i cierpienia, ale dla klasy Epsteina to była bonanza, są znacznie bogatsi niż w 2019 i nawet już nie ukrywają, że w kolejnych tragediach widzą kolejne okazje.

Malkizm udziela odpowiedzi na wiele pytań współczesności, na przykład na fishero-żiżkowe „dlaczego łatwiej nam wyobrazić koniec świata niż koniec kapitalizmu”. Bo koniec świata nastąpił, tylko nie taki, na jaki byliśmy nastawieni. Albo dlaczego czy wygra Pis czy Antypis (albo Trump czy Antytrump), i tak rządzący nawet nie próbują już udawać, że w ogóle ich cokolwiek obchodzi los Przeciętnego Człowieczka z Przeciętnymi Zarobeczkami. Klasa Epsteina zawłaszczyła wszystko, nawet wyobraźnię.

Jest to więc książka wybitna, więc dla mnie to szczęście w nieszczęściu, że akurat na niej kończy się moja współpraca z Agorą. 29 lat temu moim pierwszym tekstem też była recenzja książki: „Kokainowych nocy” Ballarda. Nie jest może najwybitniejsza w jego dorobku, ale po prostu akurat wtedy wyszła w Polsce.

Te książki dobrze ze sobą korespondują, bo odrobinę tylko naciągając powiedziałbym, że cała proza Ballarda to ilustracja dla zjawisk opisywanych w „Porachunkach”. Nawet „Imperium Słońca”, bo to przecież też powieść o wojnie finansowych alchemików z upadającą tyranią.

Malką więc kończę, co Ballardem zacząłem. Mogło być gorzej. Z tej okazji ośmielę się jednak zaapelować o suby i donejty. Niedługo o książkach naprawdę będziemy mogli gadać już tylko na crowdfundowanych blogaskach.