Lata temu Marek Krajewski cyklem o Breslau wylansował specyficzny podgatunek powieści kryminalnej miejsko-historycznej. Moim ulubiono-ulubionym w tej materii jest lubelski cykl Wrońskiego, niestety autor chyba połamał pióro, nie mam więc pretekstu by o nim pisać.

Nieźle rozwija się za to seria przygód profesorowej Zofii Szczupaczyńskiej duetu Dehnel-Tarczyński pod pseudonimem „Maryla Szymiczkowa”. Pseudonim to w tym wypadku mało powiedziane, to osobna bohaterka literacka, z fikcyjną biografią („wdowa po prenumeratorze Przekroju, itd.”), która wprawdzie nie występuje w książkach, ale możemy sobie jej osobowość rekonstruować.

Szymiczkowa jest pastiszem stereotypowego wyobrażenia krakowskich cnót i niecnót. Kocha Kraków tak jak ja kocham Warszawę – ja sobie nie wyobrażam przenosin do innej aglomeracji. Panowie D&T są w tej kwestii bardziej elastyczni, powołali jednak tę postać jako list miłosny do królewskiego grodu (podobno nie należy pisać „list miłosny”, ja właśnie napisałem i co pan zrobisz).

Wspominałem kiedyś o niepisanej zasadzie „woda-woda-BUM!” w literaturze sensacyjnej. Najbardziej cenimy ją za te strony, na których pozornie nic się nie dzieje – ot, Harry Hole parzy sobie kawę przez dziesięć stron.

W kryminałach historycznych „wodą” jest zmysłowy portret nieistniejącego miasta. Tym lepszy, im wyraźniej słyszymy jego zgiełk, czujemy smaki i zapachy, orientujemy się w siatce ulic, wiemy gdzie szukać narkotyków, a gdzie steków. A w tym przypadku: gdzie się kupuje porządny kapelusz.

W każdym kryminale śledztwo polega na tym, że detektyw zauważa niespójności i na tej podstawie Rozwiązuje Zagadkę. Tutaj dostrzega je sokolim wzrokiem kobieta z obsesją na punkcie dobierania broszki do bluzki. Po drobnych detalach w stroju potrafi zauważyć, że ktoś kłamie mówiąc, gdzie spędził minioną noc. Gdy widzi grupę ludzi siedzących przy stole, czyta w ich emocjach jak patolog w wymazach: widzi, kto się ma ku sobie, kto kogo nie lubi, kto skrywa jakie uczucia pod jaką przykrywką.

Książka jest pełna opisów garderoby z użyciem słów, które nic mi nie mówią i nawet nie próbuję sobie tego wyobrazić. Puszczam te „szmizjerki z milanezu” mimo uszu, tak jak w innych książkach nie wiem co to znaczy, że główny bohater wymierzył przeciwnikowi zdecydowane wu-han w jego kundalini, albo załadował wyrzutnię BRDM pociskiem RBMK. I tak nigdy nie będę się stroić jak Szczupaczyńska ani walczyć jak Reacher.

Profesorowa bywa nazywana okrętem flagowym krakowskiego mieszczaństwa. Autorzy dali jej wiele cech charakterystycznych tej klasy – zaczynając od tego drobiazgu, że jak wiadomo, my mieszczanie cenimy sobie wygodę. W imię wygody gotowi jesteśmy na najrozmaitsze niewygody, w rodzaju dojeżdżania godzinami do centrum z teoretycznie wygodniejszego przedmieścia.

Wciśnięci między klasę wyższą i niższą, mamy obsesję na punkcie hierarchii. Biedna profesorowa jest skazana na wieczne rozpamiętywanie, czy jeśli jej męża posadzono między docentem Pipsztyckim a dziekanem Kuciapskim, oznacza to upadek czy awans.

To znów się jej jednak przydaje w śledztwie, bowiem – jak u Agaty Christie – często się tu okazuje, że Ktoś Nie Jest Tym Za Kogo Się Podaje. Czujne oczy Zofii zdemaskują i hrabiego udającego żebraka, i magistra podającego się za doktora.

Klasowa obsesja prowadzi małżeństwo Szczupaczyńskich do paradoksu. Oboje mówią czasem rozsądne rzeczy, Ignacy to ostoja racjonalizmu, a Zofia zbyt dużo wie o mrocznych aspektach CK Monarchii, by wierzyć w system. A jednak oboje są odruchowo przeciwni wszelkiemu wichrzycielstwu, czują autentyczne oburzenie na myśl o tym, że ktoś mógłby obrażać Najjaśniejszego Pana.

Dalszy paradoks: damy z wyższych sfer, żony bardziej prestiżowych profesorów, ekscytują się nowymi prądami: sufrażyzmem, bohemą, dekadencją, Młodą Polską, a nawet socyalizmem. Śledztwo zmusza Szczupaczyńską do infiltrowania takich środowisk, odwiedza lokale dla homoseksualistów, bywa na imprezach, gdzie pijają absynt i zażywają coś mocniejszego, poznała tam kwiat Młodej Polski, a co do socyalizmu, doczekała się nawet pseudonimu w PPS („towarzyszka Gencjana z Krakowa”).

Gdyby się przyznała do ułamka tych przygód, zrobiłaby furorę wśród Znanych Krakoskich Rodzin i wreszcie zaproszono by ją do tych lepszych stolików. Ale z różnych powodów tego nie może zrobić. W głębi duszy naprawdę jest ucieleśnieniem krakoskiego konserwatyzmu. Jej wewnętrzne monologi często brzmią jak parodia działu „opinie” Gazety Wyborczej.

Szczupaczyńska nie wierzy w sądy i policję (zbyt dużo o nich wie), ale nie chce bezprawia i anarchii. Wie, że hierarchia klasowa jest fałszywa, ale to nie znaczy, że profesorowa ma być zrównana z kucharką. Gdy słyszy o wolnej miłości, widzi w tym tylko zniewolenie kobiety. Alkohol i narkotyki nie kojarzą się jej z fantazyjną zabawą, tylko z chorobą i uzależnieniem.

No i… czasem musimy jej przyznać rację, nawet będąc Mieszczanami Postępowymi. Ja na przykład jestem zwolennikiem poprawnej polityczności, łołkizmu i lolkizmu. Gdy osoba trans mnie prosi „mów mi Józiu”, to mówię „Józiu” (chyba że zapomnę, co mi się zdarza i wobec osób cis, zresztą częściej bo ich więcej).

Ale czy wierzę w „wolną miłośc”? Niespecjalnie. Jak słyszę o „poliamorii”, mam mnóstwo praktycznych wątpliwości, niczym Szczupaczyńska. Kto utrzymuje mieszkanie i kto je odziedziczy? Róbta co chceta, ale tak szczerze to uważam, że szczęśliwy związek powinien być pobłogosławiony sakramentem hipoteki.

Te książki prowokują czytelnika do zastanawiania się nad sobą – ile we mnie Zofii i Ignacego? Autorzy wkładają też sporo wysiłku w składanie hołdu klasycznej tradycji, zgodnie z którą „kto zabił” dowiadujemy się z monologu detektywa, który zgromadził wszystkich w salonie. „Morderca jest wśród nas!”. Wszyscy kochamy te słowa…

Za najlepszy tom uważam „Złoty róg”, w którym Zofia wkręca się na pamiętne wesele w Bronowicach. Nie było jej na liście, bo – jako się rzekło – ma za niską pozycję w Krakowie. Ale wbiła po swojemu. Wypatrzyła znajomą twarz i wcisnęła się wołając „ach panie Tadeuszku, tylu ludzi tu próbuje wejść bez zaproszenia, że nie dam rady wejść bez pańskiej pomocy”. I Tadeuszek (moja ulubiona postać drugoplanowa) pomógł jej jak zwykle.

Sztuka Wyspiańskiego jest, jak wiadomo, alegorią meczu piłki nożnej. Tutaj okazuje się, że tak naprawdę chodziło o morderstwo i kradzież tytułowego „Złotego rogu”. Wszystko ma racjonalne wyjaśnienie z jednym wyjątkiem: Szczupaczyńska to jedyna osoba na tym weselu, którą naprawdę odwiedziło widmo.

Ponarzekam jednak na audiobooka – bo w tej formie najbardziej lubię przyswajać kryminały. Otóż mam wrażenie, że nie odsłuchał tego nikt poza frajerami którzy za to zapłacili, takimi jak ja. Nikt nie wyłapał technicznych potknięć takich jak dwukrotne odczytanie tego samego akapitu albo zmiksowanie przez didżejski crossfade (jedno zdanie cichnie, drugie narasta, NAŁOŻONE NA SIEBIE), do tego bywają kwiatki jak „Observatore Romano”.

Cóż, kolejna rzecz, która mnie łączy z Zofią i Ignacym, to uczucie, że świat zmierza ku upadkowi i wszystko jest coraz gorsze. Za Habsburgów robili lepsze audiobooki.

Niedawna rozmowa o PRL uświadomiła mi, że o pewnym aspekcie tamtego ustroju wielu zapomniało, część nigdy nie wiedziała. Przybliżę go notką skierowaną zwłaszcza dla Młodzieży (przed pięćdziesiątką).

Otóż droga Młodzieży, jeśli pracowałaś kiedyś w kapitalistycznym korpo, zapewne zetknęłaś się z takim fenomenem, że jest sobie zadanie, które zdaniem fachowca wymaga tygodnia pracy trzech osób. W korpo oczywiście takie zadanie mają zrealizować dwie osoby w trzy dni, kończy się to katastrofą, ale odpowiedzialny menadżer dostaje premię za oszczędnoś, a katastrofa interpretowana jest jako skutek obiektywnych zewnętrznych.

Znacie to z własnej korpokariery? Ja tak, bo to Agora w pigułce (odniosła raz w życiu jeden sukces, którego nigdy nie powtórzyła, bo większość prób wyglądała jak powyżej). W kręgach redditowo-stackoverflowowych widziałem to jak dowcip o korporacji, która udowodniła, że nikt nie lubi pizzy (proszę wyguglać dowcip o „minimum viable pizza”), więc to chyba nie tylko w Agorze tak wygląda(ło).

W każdym razie, korporacyjny kapitalizm rozwija się dzięki temu, że nie wszystkie korporacje tak realizują wszystkie produkty. W PRL to była ogólna reguła.

To konieczne by zrozumieć różnicę między tym, jak ten system wyglądał w praktyce a tym, jak wyglądał na papierze. Na papierze zróżne rzeczy wyglądały fajnie: miliony mieszkań, miejsc pracy, szpitalnych łóżek. Tylko że to wszystko było jak Minimum Viable Pizza z dowcipu.

Jeśli „dostawałeś” mieszkanie, to musiałeś je sam wykończyć, więc ten PRL-owski inteligent uszczęśliwiony kluczami do M-3 musiał teraz wyczarować kasę na tzw. „fachowców” oraz deficytowe towary jak płytki czy klepka. Zakłady działały na pół gwizdka, bo zawsze czegoś brakowało. Cały PRL był jak pizzeria, która „na razie” musi sobie radzić bez sera.

To przenikało ten ustrój z góry do dołu. Jeśli ktoś w nim próbował żyć zgodnie z regułami, czekała go porażka.

Studia niby były za darmo, ale wymagały podręczników. Te były w bibliotece, ale we wrześniu już wypożyczone, musiałeś więc je sobie kupić na rynku wtórnym. Potrafiły kosztować (w przeliczeniu na zarobki) odpowiednik dzisiejszego tysiaka, a potrzebowałeś przecież kilkunastu.

W klasie robotniczej był ten sam problem. Jeśli grałeś zgodnie z systemem, czekało cię krótkie i bolesne życie, w którym szybko traciłeś zdrowie wykonując polecenia niezgodne z BHP (pracując zgodnie, nie wyrobiłbyś normy).

Wytwarzało to kult cwaniaka: kogoś kto potrafi w tej dżungli poruszać się na skróty, podziwianego i nienawidzonego. Komedie Barei i kino moralnego niepokoju pokazywały dwie strony tego medalu. Główna oś fabuły zwykle dotyczyła konfliktu między „pierdołą” i „cwaniakiem”. Ten konflikt czasami był pokazany czasem jako tragedia, czasem jako farsa („jogi babu!”).

Na każdym piętrze chodziło o dolary. Większość inwestycji robiono w nadziei na dewizowy eksport. Do tego jednak zazwyczaj był potrzebny wkład dewizowy, na przykład na jakieś maszyny. Jeśli przemysł socjalistyczny produkował dobry sprzęt, to przecież też po to, żeby go eksportować za dewizy, a nie oddać bratniej firmie za „ruble transferowe”.

Im więcej było dewiz, tym więcej ich było potrzeba. Z błędnego koła miały nas wyrwać gierkowskie kredyty, ale wyszło odwrotnie. Ten problem występował na każdym piętrze, od rządu po Jana Kowalskiego. Sto baksów czyniło go wygrywem.

Konflikt „frajer kontra jogi babu” występował też w piosenkach. Motyw „Dla niego rzuciła mnie – bo on miał dolary, a ja nie” można rozpatrywać jako seksizm, ale wydaje mi się to wulgaryzowaniem tematu. Był to krzyk rozpaczy PRL-owskiego przegrywa, często zresztą wyrażany bez podtekstu miłosnego, np. „Kto mi zapłaci za łzy” Lombardu (#mamtonawinylu).

Jego autor, Jacek Skubikowski, był chyba takim PRL-owskim przegrywem właśnie. Niby gwiazdor, coś tam zarabiał, ale w złotówkach. Muzycy mogli sobie dorobić grając dla Polonii, na statkach albo w knajpach, gdzie mahoniowi goście dawali dolarowe napiwki za takie rzeczy, że jeszcze im wstyd. A co mógł tekściarz?

Tej walutowej obsesji nie zrozumie ktoś urodzony po 1989. Dziś kto dolarów potrzebuje, ten se przewalutuje (joła). Nie mamy już sytuacji typu „inwestycję trzeba było wstrzymać bo zabrakło wkładu dewizowego” (zdarzają się natomiast w Rosji). No i generalnie bycie Janem Kowalskim, przeciętnym człowieczkiem z przeciętnymi zarobkami, jest teraz nieporównanie przyjemniejsze niż w PRL – lepiej mieszkanie spłacać 30 lat (mieszkając w nim!) niż na nie czekać 30 lat, mieszkając w hotelu robotniczym.

O tym, jak beznadziejne jest zakończenie serialu „Stranger Things” najlepiej świadczy teoria spiskowa „Conformity Gate”, która eksplodowała po jego premierze. Zgodnie z nią, ten finał to tylko zmyłka przygotowana przez siły zła, a prawdziwy miałby mieć premierę 7 stycznia. No cóż, rozczarowali się jak wyborcy Trumpa kwestią „Epstein Files”.

Jeśli ktoś jeszcze nie oglądał, to porady Dziadka Wojtka są takie. Po pierwsze, cieszyć się Wygranym Życiem. Ale jeśli komuś bardzo zależy, ograniczyć się do pierwszego, maks. pierwszych trzech sezonów. Już czwarty robi się irytujący, a piąty to taka masakra, że dobrnąłem tylko żeby z czystym sumieniem móc zmiażdżyć na blogu.

Pierwszym sezonem byłem zachwycony. Jestem rówieśnikiem głównych bohaterów, w ich wieku też zwiedzałem na rowerku okoliczne lasy, odkrywając tam dziwne rzeczy, o których dużo później dowiedziałem się, że to np. ruiny Transatlantyckiej Stacji Radiowej. Mieliśmy nawet nasze Hawkins Lab w postaci ukrytego w tych lasach Instytutu Fizyki Plazmy i Mikrosyntezy Laserowej.

Moja wyobraźnia była więc pełna historii takich jak w pierwszym sezonie. Ożyły, gdy usłyszałem te analogowe syntezatory, robiące BZZŹŹŹZIUUÓÓU w czołówce. A bohaterowie jeszcze grali na takich samych automatach w te same gry, słuchali tych samych zespołów z tych samych kaset…

Nostalgia braci Duffer, twórców serialu, była jednak oszukana. Nie pamiętali tych czasów, przyszli wtedy na świat. O ile pierwszy sezon doskonale wpisywał się więc w coś w rodzaju „najpiękniejszego filmu Spielberga który nigdy nie powstał”, szybko to poszło w kierunku „najnudniejsze CGI ever”.

Ówczesne kino dla nastolatków (zwane przez polskich krytyków „kinem nowej przygody”) owszem, epatowało efektami specjalnymi, ale te efekty były skromne i w większości pokazywane dopiero w finale – w trzecim akcie, gdy ożywa rycerz z witraża a gremliny demolują miasto.

Przez pierwsze dwa akty pozornie nic się nie działo, poza tym, że poznawaliśmy protagonistów i budowaliśmy sympatię do nich, a potem przejmowaliśmy się, że wkręcili się w jakąś Straszną Aferę, o której nie mogą powiedzieć dorosłym, bo i tak Nikt By Im Nie Uwierzył. Trochę „The Goonies”, trochę „ET”, trochę „Christine”.

Fabułę „Stranger Things” nakićkano tak, że efekty specjalne w czwartym i piątym sezonie są serwowane w nadmiarze od początku. Przeważnie są komputerowe, więc nie mają takiej mięsistości, jak w „The Thing” czy Indiana Jonesie. Czasem są analogowe i wtedy jest jeszcze gorzej – na przykład na bohaterów z góry leje się coś przypominającego stygnący budyń waniliowy, a oni krzyczą że od tego umierają. Niestety wychodzą ze starcia z budyniem tak jak się wychodzi ze starcia z budyniem, trochę się tylko upaprali.

Bohaterowie zachowują sie generalnie jak NPC. Żołnierze jak w grach snują jakieś dziwne twardzielskie dialogi radośnie nie dostrzegając, że cały pluton już nie żyje. I jak w grze, nikt ich nie żałuje, gdy do tego plutonu dołączają. Ja już tu kibicowałem tylko Siłom Zła.

Bracia Duffer tak się skupili na animowanych chujach-mujach dzikich wężach, że zaniedbali kwestię „budowania sympatii do protagonistów”. Motywacje większości pozytywnych bohaterów są egocentryczno-dupkowate. Niby ratują świat przed zagładą, ale Szeryf na przykład chce odkupić poczucie winy za śmierć dziecka (zwiduje mu się jak jakiś Jason Voorhees, niemalże wołając „pomścij mnie tatusiu!”), ktoś inny chce pomścić kogoś innego, ktoś kogoś poderwać, ktoś się na kimś odegrać. Szczególnie wkurzający jest Dustin, ale przecież także Mike, Lucas, Jonathan, Steve, Nancy, Max…

Will niby nie jest dupkiem, podobnie jak jego mama, ale oni w kółko robią tę samą minę. To dotyczy też innych aktorów i skoro dotyka Winony Ryder czy Lindy Hamilton, nie chodzi o brak talentu aktorskiego.

W piątym sezonie bracia Duffer nadal trzymają się schematu „nastolatki nie mogą powiedzieć dorosłym”. Aktorzy grający „nastolatków” są już tymczasem mocno po dwudziestce (w serialu minęły 3 lata, w realu prawie 10), a dorośli widzieli już liczne zjawiska paranormalne, oraz mieszkają pod brutalną wojskową okupacją.

A mimo to w odciętym od świata miasteczku lekcje w szkole, rodzinne obiadki, wydarzenia sportowe odbywają się po staremu. Dorośli zdają się ledwo zauważać, że coś się zmieniło. Stephen King wymyślił by coś w stylu „bo ich zahipnotyzowały Siły Zła”. Bracia Duffer po prostu nie widzą problemu – no i dlatego właśnie fanowskie pomysły na „prawdziwy finał” będą i tak lepsze od całego piątego sezonu razem wziętego.

I tylko lata 80. wydają mi się zasługiwać na lepsze potraktowanie. Może ktoś kiedyś…